A STUDY ON HOW THE MATIGSALUG TRIBE RESOLVES THEIR CONFLICT

 A Case Study on the Taban Paawahuy Conflict

Ang problema ay isang hindi-maiiwasang pangyayari sa buhay ng tao. Kung isasa-teorya, katulad ito ng hindi mapigilang pagbuhos ng ulan. Ngunit katulad rin ng ulan, nang dahil sa likha ng tao, ay may paraan na upang mapigilan ito. Rain stopper ika nga, tila isang napakalaking ilaw ng flash light na nakatutok sa himpapawid at unti unting tinutulak ang ulap papalayo. Ito ay ang ginagamit sa tuwing magkakaroon ng isang pangmalakihang pagtitipon tipon ng mga tao sa isang open field. Halimbawa nito ay sa isang konsyerto.  Upang mapigilan ang ulan, ay nariyan ang rain stopper.

Paano ito maihahalintulad sa buhay ng tao?

Sa bawat problemang dumarating sa buhay ay kaakibat nito ang positibo at mga negatibong epekto nito. Negatibo, sa paraang hindi mo mawari kung ano ang nararapat na solusyon sa problemang iyon. Kailangang pag-isipan ng mabuti ang bawat bagay na gagawin sa pag resolba nito. Ngunit sa sobrang pag-iisip ay dalawa rin lamang ang maaaring patutunguhan nito. Ito ay maaring nakapagpapagaan o di kaya’y nakapagpapalala sa problema. Maiisip natin ang solusyon matapos ang ilang libong ulit na pag-iisip sa problema habang iniisip din na huwag na lamang itong isipin. Nakakaisip tayo ng hindi mabuting mga bagay bagay gaya ng pagkawala ng pag-asang maaayos pa ito.

Positibo ito, sapagkat sa problemang iyan tayo natututo kung ano ang gagamiting metodolohiya o paraan sa pagsasaayos ng problemang dumarating.

Kung ihahantulad ang ulan sa problema ng tao, simple lamang ang pagkakatulad nito. Gaya ng ulan, pilit nating itinutulak papalayo ang mga ulap. Sa paglayo ng mga ulap na ito, ay nagpapakahulugang rin sa pagtulak papalayo sa ulan.  Alam nating parating na iyan, pero pilit nating iniiwasan. Kung dumating man ang pagpatak ng bawat buhos ng ulan, ay paano natin ito tatanggapin? Sa buhay ng tao, paano natin reresolbahin ang mga problemang ating kakaharapin?

ANG DALAWANG KWENTO NG ISANG ALE

Kasama ang aking mga kapwa mag-aaral sa UP Mindanao, ay pumunta kami sa Marilog upang pag-aralan ang mga Matigsalug, o kilala bilang “tagabantay o nakatira malapit sa  Salug o mas kilala bilang Davao River.” Sa isang pag-aaral na aming isinagawa sa Sitio Guilon, Marilog District, ay natunghayan ko ang iba’t ibang problemang dumarating sa buhay ng mga taong kabilang sa tribong Matigsalug. Ito ay mga problemang hindi naiiba sa mga problemang ating kinakaharap dito sa kalungsuran. Ngunit sa pagkakaiba iba ng kalagayan sa kanayunan at kalungsuran, ito ay nagbibigay ng isang mas komplikadong problema na nagpapahiwatig ng di pagkakatulad sa dalawang nasabing kapaligiran.

Isa sa pinaka malaking pagpapakatotohanan nito ay ang kanilang problema sa daan o kalsada. Problema lamang sa daan ngunit tinatamaan nito ang iilan pang mga bagay sa kanilang lipunan na nagsasalamin sa kabuuang uri ng lipunan meron ang Pilipinas. Ito ay nakakaapekto sa mga Matigsalug at nagdudulot ng malalang antas ng kahirapan, at kakulangan ng mga pangunahing serisyong panlipunan lalong lalo na sa kanilang kalagayang pangkalusugan at edukasyon. Hindi malayo ang sitwasyong ito sa nararanasan ng nakararami sa ating bansa.

Kinakailangan pang lakarin ng mga batang nasa elementarya at hayskul ang ilang kilometrong lubak lubak na daan upang makapag-aral. Marami na rin ang namamatay sa kanilang tribo nang hindi man lang nakakakita pa kahit minsan ng doktor. Ang kanilang ani ay hindi maibenta ng maayos sapagkat pagdating sa kapatagan ay unti unti nang nabubulok ang mga gulay at produktong kanilang ipinapadala sa mga habal habal driver.  Dulot ito ng napaka adventurous na daan, di mawari kung saan liliko sa di maintindihang kalsada. Kaya ang mga gulay ng mga naghihirap na magsasaka, hayon, mas bugbog pa kung ikumpara sa isang battered na asawa. Nabebenta man ang mga gulay at produktong ito ngunit nasa napakababang presyo na.

Kung problema lamang ng isang taga tribong Matigsalug ang aking hinahanap, marahil ay sapat na ang mga problemang ito upang i-suffice ang aking pag-aaral tungkol sa mga problemang kinaharap ng kanilang tribu.

Lupa: Ang hindi tapos na kwento

May isang babaeng may dala dalang anak, ang lumapit sa aming grupo ng mga kabataang nagsasagawa ng pag-aaral sa mga Matigsalug. Hindi ko mawari kung bakit sya lumapit. Ngunit narinig ko sa isa kong kasamahan na gusto nya rawng magpa-interview. Dahil wala rin namang may gustong makipagpanayam sa kanya, ay ako na lamang ang lumapit at nakinig sa kanyang mga kwento.

Una nyang nabaggit na conflict sa kanilang lugar ay ang isyu tungkol sa lupang inaangkin ng isang nagngangalang Benito Paundag. Si Benito ay hindi taga roon sa kanilang lugar at may ibang wikang ginagamit o ika nga ‘lahi ug inisturya’). Ngunit sinasabi niya (Benito) na sa kanyang mga ninuno (kaapohan) ang isang malawak na lupain doon. Ang malawak na lupaing ito na matatagpuan sa Sitio Guilon ay sinasabi nilang “komunal” at walang nag mamay-ari kung hindi ang lahat ng mga taga komunidad.

Nagsimula ang conflict nang idonate ni Benito ang komunal na lupain na iyon sa Community Based Forest Management in the Philippines (CBFM), isang Non-Government Organization (NGO) na nagsasagawa ng mga proyektong para sa kalikasan. Kaya pumapalag ang mga taga Sitio Guilon nang kanyang ibinigay ang lupang hindi naman kay Benito.

Iba iba ang kanilang perspektibo. Sa pananaw ni Benito, ay sa kanya ang lupain sapagkat sinasabing sa mga ninuno niya ang lupaing iyon. Sa pananaw naman ng mga taga Sitio Guilon, noon pa man ay wala nang nagmamay-ari sa lupaing iyon sapagkat ito ay nasa isang masukal na lokasyon at tila 85 na ang islope ng lupang iyon.

Nagkaroon ng isang pag-uusap (paghusay) ang mga Datu sa Sitio. Ngunit nahihirapan silang isaayos ang lahat sa loob lamang ng kanilang customary laws sapagkat pumasok na sa sitwasyon ang batas ng estado. Ang sabi pa ng aking nakapanayam ay hindi maisasaayos ng agad agaran ang conflict sapagkat nagkaroon na raw ng “kaso kaso.”

Isa sanang magandang kaso ang problemang ito. Ngunit hindi makapagbigay ng kumpletong detalye ang mga taga rito. Pero kung mabibigyan pa ng panahon, ay gusto kong subaybayan kung ano man ang nangyari sa pangyayaring ito.

Bawal nang banggitin: Ang pangalawang kwento

Sumunod na ikinwento ng Ale ay ang istoryang medyo nagdadalawang isip pa siya sa pagkukwento nito sa akin. Medyo sensitibo raw at hindi na sana maaaring pag-usapan pa. Sa katunayan nga ay hindi nya kayang sabihin ang mga pangalang nasa kwento. Kung kaya ay isinulat na lamang nya sa aking papel na hawak ang kanilang mga pangalan. Robeno at Helen.

Parehong may asawa sina Robeno at Helen. Ngunit nagkaroon sila ng sekswal na inter-aksyon (libug) sa isa’t isa kahit na sila ay kasado na sa kani-kanilang asawa at may kanya kanya na ring anak. Ngunit hindi sila nagsama matapos ang nangyari (Taban Paawahuy).

Papatayin na sana silang dalawa.  Ngunit nagkaroon ng paghuhusay ang mga Datu sa takot ng mga taong magkakaroon ng gantihan (babalos) at baka ilan pang dugo ang dumanak. Napag-usapang magbibigay ng Sablag (bayad) ang dalawa sa pamilya (Anggam) ng lalaking asawa ni Helen at sa pamilya (Karuman) ng babaeng asawa ni Robeno. Ang sablag na hinihingi ay ang sablag na kayang maibigay ng mga pamilya nina Helen at Robeno.

Lingid sa kaalaman ng mga Matigsalug ang paraan sa paggamit ng kalendaryo, ibang sistema ang kanilang ginagamit sa bawat araw na lumilipas. Sa loob ng pitong beses na pag lubog ng araw ang palugit ng pagsa-Sablag. Dahil wala silang kalendaryo, gumagamit lamang sila ng tila isang maliit na kawayan (uway) at pinoporma ito ng pitong beses na pabilog at pinuputol ang isa sa bawat paglipas ng araw.

Kabilang sa nabigyan ng sablag sa pamilya ni Roben (Anggam) ay ang kanyang mga magulang (Anuhang), mga pinsan (ipag kung lalake, andoy kung babae), mga pamangkin (anakun), at tiyuhin (anggam). Ang nabigyan naman ng sablag sa pamilya ni Helen (Karuman) ay ang kanyang mga magulang (anutag), mga pinsan (ipag kung lalake, andoy kung babae), mga pamangkin (anakun), at tiyuhin (inayon).

Ang sablag ni Helen ay ‘di hamak na mas magaan raw sa sablag ni Roben sapagkat may paniniwala silang ang lalake ang parating nangunguna kung may sekswal man na inter-aksyon (libug) na nagaganap. Kung kaya’t mas kakaunti ang sablag na ibinigay ng babae. Nagsablag si Helen ng dalawang kabayo (kuda) sa pamilya (Anggam) ni Robeno. Samantalang si Robeno naman ay nagsablag ng tatlong kabayo (kuda) at dalawang ektarya ng lupain sa pamilya (Karuman) ni Helen.

Naibigay ang sablag ng dalawa sa loob ng ibinigay na palugit. Matapos ang pagsa-sablag, ay mayroong kasunduang hindi na muling ibabalik pa ang usap usapan tungkol dito sapagkat naresolba na ang kaso. Ang tawag rito ay ang palangkoban. Kung sino man ang magsisimula sa usap usapan ay mag sa-Sablag sa mga taong naisali sa usap usapan.

Hustisya sa tamang panahon.

Isang kaso lamang ang aking naisulat sa pag-aaral na ito. Ngunit kung titingnan sa conflict na naganap sa isang kaso na ito sa tribung Matigsalug, ay hindi mailalayo sa iba pang kasong nagaganap rito. Dito makikitang ang mga taong nagkakasala ay hindi nag-iisa sa pagbabayad ng kanilang mga kasalanan o pagkakamali. Laging kasama ang pamilya sa pagbibigay ng bayad o pag-sasablag. Ang mali ng isa ay pagbabayaran ng buong pamilya.

Kung sa isang panibago at kabaliktarang pananaw, tila ay hindi naman tama ang sistemang ganito. Wala kang kasalanan ngunit pagbabayaran mo pa rin ang kasalanan ng iba.

Ngunit sa kultura ng Matigsalug, ito ang nagsisilbing linya na pumipigil sa kanila upang gumawa ng mali. Sapagkat alam nila na ang kanilang maling magagawa o ginawa ay hindi nila mag-isang pagbabayaran, pati ang kanilang mga kamag-anak ay sisingilin para sa maling kanilang gagawin o para sa kanilang maling nagawa.

Sa lipunan ng Matigsalug, ang sistemang ito ang dahilan kung bakit nagpapatuloy ang kanilang kultura. Nakikita rito ang pagrespeto nila sa kanilang customary laws o batas. May karampatang sablag sa bawat pagkakamali. At kung sino man ang biktima ng kung anumang pagkakamali ay obligadong magpatawad sa nagkamali kahit man labag sa kalooban kapag nabigyan na ng sablag.

Isa itong patunay sa organisadong pamamalakad ng tribong Matigsalug sa pagreresolba ng mga conflict sa kanilang maliit na komunidad. Ito ang kanilang pamamaraan sa pag-abot ng kapayaan sa kanilang lipunan. Hindi pinapatagal ang pagkamit ng hustisya, hindi pinapatagal ang problema, bagkus binibigyang solusyon agad.

Sa isang pagtingin, ay ito ay kabaliktaran sa justice system ng estado. Oo raw at may due process ngunit napakatagal makamit ang hustisya kahit tanaw na tanaw naman kung sino ang nagkamali. Kung sino ang may pera, sya ang mas may malaking laban. Samantalang sa Matigsalug, may pera ka man o wala, kung ikaw ay nagkamali ay may kalakip kang pagbabayaran sa kahit ano mang parallel na porma ng pagbibigay-hustisya --- Sablag man o kamatayan.

Kung ikukumpara ang sistema ng hustisya ng Matigsalug at ng estado, agad agad na makikita ang isang dalawang magkakaibang nagkokontradiktang mukha. Ang isa ay simple ngunit may lunas, samantalang ang isa ay napaka kumplikado, maaabutan mo munang magpalit palit ang mukha ng presidente bago pa man makamit ang hustisya

Taking a pose with the Matigsalug kids during our second day.